Profilaktyka odleżynowa
ODLEŻYNY– lepiej zapobiegać niż leczyć.

Odleżyna to martwica tkanki powstała wskutek niedokrwienia. Długotrwały ucisk na te same obszary tkanki powoduje zamykanie się światła naczyń krwionośnych. Komórki przestają być
zaopatrywane w tlen. Można przyjąć, że po 2 godzinach ciągłej przerwy w dostawie tlenu komórki obumierają. Odleżyna to także nagłe powikłanie schorzenia podstawowego, które przysparza dodatkowych cierpień i może prowadzić nawet do śmierci. Leczenie odleżyn wiąże się z większym nakładem czasu i kosztów niż zapobieganie im. W 90 % przypadków pojawienie się odleżyny jest wynikiem błędów w sztuce pielęgniarskiej.
Obecnie stosuje się pięciostopniową skalę określania stadiów rozwoju odleżyny:
1. Odleżyna I˚ - zaczerwienienie na skórze znikające po usunięciu ucisku. Naskórek nie jest
w sposób widoczny uszkodzony.
2. Odleżyna II˚ - zaczerwienienie na skórze nie znikające po usunięciu ucisku, pojawienie się
pęcherzy, naskórek uszkodzony.
3. Odleżyna III˚ - zmiany obejmują naskórek i skórę właściwą.
4. Odleżyna IV˚ - zmiany obejmują tkankę tłuszczową i dochodzą do mięśni. Następuje
miejscowa martwica tkanki, obszary sąsiadujące z obumarłą tkanką wskazują I lub II
stopień zmian odleżynowych.
5. Odleżyna V˚ - zmiany obejmują mięśnie aż do kości i stawów. Istnieje ryzyko zakażenia
uogólnionego (posocznica).
Do powstania odleżyn może dojść właściwie w każdym obszarze ciała. W zależności od pozycji przyjmowanej przez pacjenta na odleżyny narażone są odpowiednio następujące miejsca: potylica, łopatki, kręgosłup, pośladki, pięty, uszy, kość biodrowa.
Niektóre grupy pacjentów w sposób szczególny kwalifikują się do objęcia od samego początku profilaktyką odleżynową.
U osób w podeszłym wieku będą to wskazania:
- gorączka przekraczająca 39˚C
- anemia
- narkoza
- głęboka depresja.
U pacjentów w każdej grupie wiekowej wskazaniami będą:
- śpiączka
- porażenia poprzeczne, połowicze
- wyniszczenie
- stwardnienie rozsiane
- szok
- znieczulenie.
Osobami, które wymagają szczególnej, intensywnej profilaktyki odleżynowej są seniorzy.
W wieku podeszłym łączy się ze sobą wiele czynników podnoszących ryzyko powstawania
zmian odleżynowych. Przede wszystkim obserwujemy zmiany skóry związane z procesem starzenia się. Skóra staje się cienka, mało elastyczna, wysuszona, a zatem podatna na uszkodzenia. Samo odczuwanie bodźców bywa także ograniczone przez zespoły otępienie, np., chorobę Alzheimera. Dlatego też osoby opiekujące się takimi chorymi powinny wykazywać się wzmożoną czujnością w celu efektywnemu zapobieganiu odleżynom.
Regularna i skrupulatna obserwacja skóry jest jedynym sposobem rozpoznania zmiany odleżynowej. Stąd też działania pielęgnacyjne powinny obejmować oprócz pielęgnacji skóry również odciążanie ucisku. Takie odciążanie sprowadza się do realizowania dwóch celów:
1. zmniejszenia ciśnienia ucisku
2. skrócenia czasu działania ucisku.
Pierwszy cel osiągamy poprzez zastosowanie odpowiednich pomocy przeciwodleżynowych
(materace, poduszki i inne), natomiast cel drugi dzięki częstemu zmienianiu pozycji ciała
pacjenta. Niezwykle ważne jest to, aby nie zaniedbywać jednych czynności kosztem drugich. Całkowicie błędnym podejściem byłoby uznanie, że skoro dysponujemy bardzo nowoczesnymi materacami antyodleżynowymi, to nie musimy już przestrzegać częstego i regularnego zmieniania pozycji ciała pacjenta. Pamiętać także należy, że zmiana pozycji ciała może być stosowana nie tylko jako metoda profilaktyki odleżynowej, ale także jako sposób aktywizowania pacjenta. Materace, nawet najlepsze, nie mogą zastąpić zmiany pozycji ciała chorego, a jedynie wydłużają odcinek czasu, w jakim pacjent dobrze toleruje ucisk.
Najpopularniejsze pomoce przeciwodleżynowe to:
- materace statyczne – ich główną funkcją jest znoszenie ucisku pod wyniosłościami
większość jest wykonana z gąbki o strukturze wieloczęściowej
- materace zmiennociśnieniowe o budowie komorowej, gdzie za pomocą kompresora
automatycznie wtłaczane jest powietrze w regularnych odstępach czasowych
- materace wodne, gdzie wewnątrz znajduje się wkład ogrzewający wodę do pożądanej
temperatury
- poduszki przeciwodleżynowe
- opaski przeciwodleżynowe.
Wybierając artykuły potrzebne do profilaktyki odleżynowej decydujemy się na takie produkty, które spełniają jak najwięcej kryteriów. Powinny być:
* wygodne, przyjemne dla pacjenta i akceptowane przez niego
* przyjazne dla skóry
* łatwe do obsługi oraz dezynfekcji
* nie ograniczać swobody ruchów.
Zasadniczą jednak rolę w skutecznej profilaktyce odleżynowej odgrywa częste odwracanie pacjenta w łóżku, ponieważ w ten sposób skraca się działanie ucisku na dany obszar ciała.
Jeżeli jest to możliwe, chorego należy odwracać w łóżku mniej więcej co 2 godziny. Zastosowanie nowoczesnych materacy p/odleżynowych pozwala wydłużyć ten czas do 4, a niekiedy do 6 godzin, jednak lepiej odwracać jak najczęściej.
Fachowy personel ma do dyspozycji wiele artykułów, które ułatwiają wykonanie zmiany pozycji ciała chorego, np.: podnośniki bądź łóżka elektryczne, ale także proste i drobne pomoce (wałki, poduszki, podkładki, uchwyty, drabinki).
Artykuły takie mogą być wypełnione nie tylko żelem, ale także styropianem, wodą, powietrzem lub gorczycą. W zależności od tego, które obszary ciała zagrożone są zmianami odleżynowymi stosuje się różne pozycje odciążające te właśnie miejsca.
Jak najwcześniejsze uruchamianie pacjenta przyczynia się nie tylko do odciążania miejsc zagrożonych zmianami odleżynowymi, ale także ułatwia przypływ krwi, a więc dotlenia tkanki i poprawia kondycję skóry. Bardzo dużą wartość mają tu nawet najdrobniejsze ruchy,
jak przekręcanie się na bok lub minimalne unoszenie pośladków. Wszelkie spontaniczne ruchy wykonywane przez chorego należy wspierać, w żadnym razie nie ograniczać.
Skóra wymaga szczególnej pielęgnacji:
- sucha –regularnego natłuszczania
- tłusta –częstszego mycia, a natłuszczania a razie potrzeby
- normalna –nacierania kremem natłuszczającym bądź nawilżającym.
Do mycia stosujemy mydło szare lub nie perfumowane, o pH 5,5. Pacjenci zagrożeni odleżynami muszą przyjmować odpowiednią ilość płynów. Skórę w ten sposób nawilżamy także od wewnątrz. Zapotrzebowanie na płyny u dorosłego człowieka wynosi ok. 2500 ml,
z czego 1000 dostarczana jest razem z pokarmem. Dieta powinna być bogata w białko
i witaminy, zwłaszcza C i A, mikroelementy i przede wszystkim cynk. Białko jest niezwykle ważne dla prawidłowej przemiany materii. Wspiera proces budowy tkanki, pomagając m.in.
w gojeniu ran. Chory potrzebuje także węglowodanów, gdyż dostarczają one energii potrzebnej do budowy tkanek.
Istotnym elementem profilaktyki odleżynowej jest także edukacja personelu, chorego, jak i jego najbliższych. Powinni oni chociaż w przybliżeniu orientować się, co to jest odleżyna
i w jaki sposób można zapobiegać i pielęgnować osobę dotkniętą tym powikłaniem.


Opracowała: ELŻBIETA RĘKAWEK


Na podstawie miesięcznika „WSPÓLNE TEMATY” – wydanie z listopada i grudnia 2006r.